Chang’e Ay keşif programı, Çin’in son yıllarda uzay araştırmalarında dünyaya güçlü bir bilimsel ve teknolojik kapasite gösterdiği en önemli projelerden biridir ve bu seri görevler Çin Ulusal Uzay İdaresi (CNSA) tarafından yürütülmektedir. Chang’e adı, Çin mitolojisindeki Ay tanrıçasından gelir ve programın her bir görevi, Ay’ın sırlarını daha derinlemesine anlamayı amaçlayan farklı bir bilimsel hedef taşır. Bu program, Ay’ın yörüngesini haritalamaktan başlayarak Ay yüzeyine yumuşak inişler yapmaya, yüzeyde robotik gezici araçlar kullanmaya ve sonunda Ay’dan örnekler alarak Dünya’ya geri getirmeye kadar uzanan geniş bir yelpazede keşifler gerçekleştirmiştir.
Chang’e serisinin ilk görevleri 2007 ve 2010 yıllarında Ay’ın yörüngesini dolaşan uzay araçları olarak başladı. Bu görevlerin temel amacı Ay’ın yüzeyini ve küresel yapısını haritalamak, potansiyel iniş bölgelerini belirlemek ve Ay’ın çevresindeki ortama ilişkin detaylı bilimsel veriler toplamaktı. Bu yörünge görevleri, daha sonraki iniş görevleri için önemli ön veriler sağlayarak programın ilerlemesine sağlam bir temel oluşturdu.
Chang’e 3 görevi, 2013 yılında Ay yüzeyine yumuşak iniş yapan ilk Çin uzay aracı olarak tarihe geçti. Mare İmbrum adlı bölgeye başarılı bir iniş gerçekleştiren Chang’e 3, Ay yüzeyinde “Yutu” adı verilen altı tekerlekli robotik bir gezici aracı da bıraktı. Bu gezici araç, Ay yüzeyinin çeşitli noktalarını keşfetmek, fotoğraflar çekmek ve spektral analizler yapmak için tasarlanmıştı. Görev, Çin’i Ay’da robotik yüzey keşfi yapan üçüncü ülke haline getirdi ve Ay toprağının jeolojik yapısı hakkında değerli bilgiler topladı.
2018 ve 2019 yıllarında gerçekleştirilen Chang’e 4 misyonu, Chang’e programının en çarpıcı başarılarından biri olarak kabul edilir çünkü bu görev, Ay’ın Dünya’dan görünmeyen “uzak yüzüne” ilk yumuşak inişi gerçekleştiren uzay aracı oldu. Von Kármán krateri olarak bilinen ve derin jeolojik katmanlara sahip dev kraterin içinde iniş yapan Chang’e 4, aynı zamanda Yutu-2 adlı yeni bir gezici aracı da taşıyordu. Bu uzak yüzeyde görev yapan robotik sistemler, Ay’ın jeolojik tarihine ve uzak yüzeyin farklı yapısal özelliklerine dair benzersiz veriler topladı ve Çin’in uzay keşfindeki yeteneğini dünya çapında gösterdi. Bu görevde, uzak yüzey ile Dünya arasındaki iletişimi sağlamak için Queqiao adlı bir uydu da Ay-Dünya L2 noktasına yerleştirilmiştir; bu, uzak yüzeyle iletişime geçmek için kritik bir teknolojik adımdı.
Chang’e 5 görevi, 2020 yılında gerçekleştirildiğinde Ay keşif tarihindeki bir başka dönüm noktasını oluşturdu çünkü bu görev, yaklaşık 2 milyar yaşındaki Ay kaya ve toprak örneklerini Dünya’ya geri getirdi. Bu örnekler, Apollo programından bu yana Ay’dan getirilen ilk yeni malzemeler oldu ve Ay’ın jeolojik evrimi hakkında bilim insanlarına değerli bilgiler sundu. Chang’e 5, Mons Rümker bölgesine başarılı bir iniş yaptı, robotik kollar aracılığıyla yüzeyden ve yüzey altından örnekler topladı ve ardından bu örnekleri taşıyan kapsülü Dünya’ya geri gönderdi. Böylece Çin, Ay’dan numune geri getiren üçüncü ülke oldu ve bu alanda Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri ile birlikte yer aldı.
En son Chang’e 6 misyonu, 2024 yılında Ay’ın uzak yüzünden ilk kez örnek getirmek üzere fırlatıldı ve bu görev sayesinde bilim insanları Ay’ın bu daha az bilinen bölgesinden gelen materyalleri inceleme fırsatı buldu. Chang’e 6, Güney Kutup–Aitken havzasına iniş yaptı ve yaklaşık 2 kilogram kadar örneği Dünya’ya başarıyla geri getirdi; bu, Ay uzak yüzünden ilk kez toprak ve kaya örneklerinin Dünya’ya ulaşması anlamına geliyor ve Ay’ın her iki yüzeyinin oluşumu ve evrimi arasındaki farklara dair yeni iklimsel ve jeolojik veriler sağlayacak.
Her bir Chang’e görevi, sadece yeni bilimsel veriler sağlamakla kalmayıp aynı zamanda Çin’in uzay teknolojisindeki ilerlemelerini de gösteriyor. Robotik yüzey keşfi, uzak yüzey ile güvenilir iletişim, karmaşık iniş ve kalkış manevraları gibi teknik zorlukların üstesinden gelinmesi, bu programı küresel uzay çalışmaları içinde önemli bir örnek haline getiriyor. Ayrıca önümüzdeki Chang’e görevleri, Ay’ın güney kutup bölgesini ayrıntılı şekilde haritalamak, su buzunun varlığını tespit etmek ve gelecekte insanlı görevler için zemin hazırlamak gibi daha ileri bilimsel hedefler içeriyor.
Chang’e programı, Ay’ın yapısı, jeolojisi ve tarihine dair insanlığın bildiklerini önemli ölçüde genişletirken, gelecekte uluslararası iş birlikleri ve kalıcı Ay üsleri planlarına da ilham veriyor. Bu görevler, yalnızca Çin’in değil, tüm insanlığın Ay keşfindeki yeteneklerini ve merakı temsil ediyor ve önümüzdeki yıllarda bilim dünyasının Chang’e’den daha fazla bilgi ve keşif beklediği kesinleşiyor.