Rusya’nın Mars’a yönelik çalışmaları, uzay çağının en erken ve en iddialı girişimlerinden biri olarak kabul edilir. Sovyetler Birliği döneminde başlayan bu çalışmalar, insanlığın Mars’a ulaşma hayalinin ilk somut adımlarını atmıştır. ABD ile yaşanan uzay yarışı, Sovyet bilim insanlarını Mars’a ulaşmak konusunda son derece cesur ve yenilikçi projeler geliştirmeye yöneltmiştir. Her ne kadar birçok görev teknik arızalar nedeniyle başarısız olmuş olsa da, bu denemeler Mars keşfinin temel taşlarını oluşturmuştur.
Sovyetler Birliği, Mars’a yönelik ilk girişimlerini 1960 yılında gerçekleştirmiştir. Marsnik 1 ve Marsnik 2 olarak bilinen bu erken dönem görevler, Mars’a ulaşmayı hedefleyen ilk insan yapımı araçlar arasında yer alır. Ancak bu görevler fırlatma aşamasında başarısız olmuş ve Mars’a ulaşamamıştır. Buna rağmen Sovyet mühendisleri, derin uzaya araç göndermenin zorluklarını bu görevler sayesinde daha iyi anlamış ve sonraki projelerde bu deneyimleri kullanmıştır.
1962 yılında fırlatılan Mars 1, Sovyetler Birliği’nin Mars’a ulaşmayı başaran ilk uzay aracı olmuştur. Mars 1, gezegene yaklaşma aşamasına kadar veri göndermeyi başarmış, ancak iletişim sistemlerinde yaşanan bir arıza nedeniyle Mars yakınlarında sessizliğe gömülmüştür. Buna rağmen Mars 1, Mars’a gönderilen ilk başarılı derin uzay görevlerinden biri olarak tarihe geçmiştir. Görev, Mars’ın manyetik alanı ve kozmik radyasyon hakkında önemli veriler sağlamıştır.
1971 yılı, Sovyet Mars programı için tarihi bir dönüm noktası olmuştur. Mars 2 ve Mars 3 görevleri bu dönemde fırlatılmıştır. Mars 2, Mars yüzeyine ulaşmaya çalışan ilk insan yapımı araçtır; ancak iniş sırasında kontrolden çıkarak yüzeye çakılmıştır. Mars 3 ise Mars’a yumuşak iniş yapmayı başaran ilk uzay aracı olarak tarihe geçmiştir. Ne yazık ki Mars 3, inişten yalnızca birkaç saniye sonra iletişimini kaybetmiştir. Yine de bu başarı, Sovyet uzay programının mühendislik gücünü açıkça ortaya koymuştur.
Mars 3’ün başarısı, Sovyetler Birliği’nin Mars’a olan ilgisini daha da artırmıştır. 1970’li yıllar boyunca Mars 4, Mars 5, Mars 6 ve Mars 7 görevleri fırlatılmıştır. Bu görevlerin bazıları Mars yörüngesine girmeyi başarmış, bazıları ise iniş denemeleri sırasında başarısız olmuştur. Mars 5, Mars yörüngesine girerek gezegenin yüzeyini ve atmosferini gözlemlemiş, Mars’ın ince atmosferi hakkında önemli bilgiler sağlamıştır. Bu görevler, Sovyetlerin Mars’ı hem yörüngeden hem de yüzeyden inceleme konusundaki kararlılığını göstermiştir.
Sovyet Mars programının en dikkat çekici özelliklerinden biri, Mars’a yalnızca gözlem aracı değil, aynı zamanda iniş araçları göndermeyi hedeflemesidir. ABD’nin erken dönem Mars görevleri ağırlıklı olarak yörünge gözlemlerine odaklanırken, Sovyetler doğrudan yüzeye inmeyi amaçlamıştır. Bu yaklaşım, teknolojik açıdan son derece riskli olmasına rağmen Mars keşfi açısından çok ileri görüşlü bir strateji olarak değerlendirilir.
1980’li yılların sonunda Sovyetler Birliği, Mars araştırmalarında daha iddialı bir projeye yönelmiştir: Phobos Programı. 1988 yılında fırlatılan Phobos 1 ve Phobos 2, Mars’ın uydusu Phobos’u incelemeyi amaçlamıştır. Phobos 1, bir yazılım hatası nedeniyle görevini kaybetmiştir. Phobos 2 ise Mars yörüngesine girmeyi başarmış ve Phobos hakkında önemli görüntüler göndermiştir. Ancak görev, iniş aşamasına geçemeden iletişimini kaybetmiştir.
Phobos görevleri, Mars ve uydularının birlikte incelenmesinin ne kadar önemli olduğunu göstermiştir. Bu görevler sayesinde Phobos’un düzensiz şekli, yüzey yapısı ve olası kökeni hakkında önemli teoriler geliştirilmiştir. Bazı bilim insanları, Phobos’un yakalanmış bir asteroit olabileceğini öne sürerken, bazıları Mars çevresinde oluşmuş bir gök cismi olabileceğini savunmuştur. Bu tartışmalar günümüzde hâlâ devam etmektedir.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Rusya, Mars çalışmalarını sürdürmekte zorlanmıştır. Ekonomik ve politik sorunlar, Mars programlarının uzun süre askıya alınmasına neden olmuştur. Buna rağmen Rusya, Mars araştırmalarını tamamen bırakmamış, uluslararası iş birliklerine yönelmiştir. Özellikle Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ile yapılan ortak projeler, Rusya’nın Mars araştırmalarındaki varlığını sürdürmesini sağlamıştır.
Bu iş birliklerinin en önemli örneklerinden biri ExoMars Programı olmuştur. Rusya, ExoMars kapsamında roket teknolojisi ve iniş sistemleri konusunda katkı sağlamıştır. Programın amacı, Mars’ta geçmiş veya mevcut mikrobiyal yaşam izlerini araştırmaktır. Her ne kadar program çeşitli teknik ve politik sorunlarla gecikmelere uğramış olsa da, Rusya’nın Mars keşfindeki bilimsel hedeflerini açıkça ortaya koymuştur.
Rusya’nın Mars çalışmaları, başarısızlıklarla dolu gibi görünse de, aslında Mars keşfinin temelini oluşturan deneyimlerle doludur. Sovyetler Birliği, Mars’a iniş denemeleri konusunda dünyada öncü olmuş, yüzeye ulaşmanın ne kadar zor olduğunu ilk elden tecrübe etmiştir. Bu deneyimler, daha sonra ABD ve diğer uzay ajanslarının başarılı görevlerine dolaylı olarak katkı sağlamıştır.